پینوکیو؛ ریشه یابی پیدایش و پیامدهای دروغ گویی آدمیان

شیراز تحلیل – نمایش «پینوکیو» به کارگردانی نوید جعفری و نویسندگی سجاد افشاریان، اینروزها در سالن بلک باکس پردیس سینمایی هنرشهر آفتاب شیراز روی صحنه است. آنچه که بیش از هر چیزی درباره‌ی این نمایش قابل توجه است، شیوه‌ی اجرایی‌ای است که نوید جعفری در کارگردانی این نمایش به کار گرفته است.

چنانکه می‌دانیم یکی از مهم‌ترین نظریات تئاتری، تکنیک فاصله گذاری بود که نخستین بار برتولت برشت، نمایشنامه نویس و کارگردان آلمانی آنرا مطرح کرد. برشت معتقد بود که هدف غایی درام این است که به ما بیاموزد چطور زنده بمانیم، و بنابراین در اصل فاصله گذاری تاکید بر این بود که بازیگر تنها باید اندیشه‌ی شخصیت را به نمایش بگذارد. در واقع برشت با طرح این نظریه عنوان کرد که تماشاگران در هر لحظه از حضورشان در  سا‌لن تئاتر باید بدانند که در تالار نمایش هستند و بدینوسیله حضوری فعال در صحنه‌ی نمایش داشته باشند و برخلاف آنچه در نمایش‌های کلاسیک شاهد آن هستیم تماشاگران نباید غرق در آنچه روی صحنه می‌بینند باشند. به عبارت دیگر برشت به اصلِ «تماشاگرِ فعال» در صحنه‌ی تئاتر معتقد بود. تماشاگری که درباره‌ی کنش دراماتیک روی صحنه فکر کند، نتیجه گیری داشته باشد و بدینوسیله عنصری مهم در جامعه خود به حساب بیاید، بنابراین بهتر است با توجه به منطق دراماتیک نمایش  و با توجه به متن نمایشنامه، در هر پرده فاصله‌ای میان صحنه و تماشاگر ایجاد کرد تا فرصت اندیشه ورزی به آنان داده شود. آنچه که بیش از هر چیزی در شیوه‌ی اجرایی نمایش «پینوکیو» قابل توجه است که هم در بطنِ متن نمایشنامه به چشم می‌خورد و هم در کارگردانی، رعایت همین اصل فاصله گذاری بین تماشاگر و بازیگران است.

در هر پرده از نمایش، شخصی که ما در ابتدا او را به عنوان روایتگرِ رخدادهای صحنه می‌شناسیم اما از سوی دیگر با پیشروی سیر داستانی نمایش متوجه کنشِ او می‌شویم، فاصله‌ای میان تماشاگر و بازیگرانِ رو صحنه ایجاد می‌کند تا تماشاگر از غرق در نمایش نشده، صحنه کنده شده و بتواند به آنچه که در حال اجراست فکر کند. تمِ اصلی نمایشنامه‌ای که سجاد افشاریان به خوبی از زوایای مختلف به آن پرداخته «دروغ» است.  واژه دروغ از مفاهیمی است که علی رغم کاربرد فراوانی که در تعاملات رفتاری دارد، تعریف صریحی ‌از آن در دست نیست‌. این نقیصه مایه سردرگمی‌های متعدد و موجب پیدایش دروغ‌های مجاز شده است‌. دروغ از یک طرف عملی غیراخلاقی و از طرف دیگر مسبب اعمال غیر اخلاقی دیگر هم می‌شود، از همین جهت بررسی آن حائز اهمیت است. نمایش «پینوکیو» به مفهوم دروغ، ارتباط آن با انحرافات اجتماعی و بیان دیدگاه‌های چندگانه درباره آن پرداخته می‌پردازد‌ و سپس به در لایه‌های درونی‌تر نمایشنامه به کارکردهای اصلی یا فرعی دروغ‌، علل و پیامدهای فردی و اجتماعی آن اشاره می‌کند.

دروغی که روزی ادمیزاد ناخودآگاه آنرا از جریان محیط پیرامون و معاشرانش یاد می‌گیرد و بعدتر آنرا خواسته یا ناخواسته در برابر محیط‌های اجتماعی دیگر و در تعاملاتش آدم‌های دیگر به کار می‌گیرد. به علاوه استفاده از بازیگرانی که نخستین تجربه‌هایشان را روی صحنه دارند فارغ از خروجی کیفی حضور آنها روی صحنه در کنار بازیگران پیشکسوت، نویدِ این را می‌دهد که جامعه‌ی بازیگری فارس، بزودی شاهد حضور چهره‌های پر قدرتی خواهد بود. بنابر نظر نگارنده، بعضی از صحنه‌های نمایش به کِش دار شدن آن دامن زده و این برای تماشاگری که هر لحظه منتظر یک رخداد تازه است کسل کننده به نظر می‌آید با این حال با نظر به اینکه «پینوکیو» به یکی از مهم‌ترین مسائلی که ریشه در عقاید، فرهنگ، اجتماع و آموزش ما دارد یعنی «دروغ» می‌پردازد حائز اهمیت است.